การกระทำของชุมชน

ที่มา :
ศักดา ทวิชศรี
"ฝึกอบรมสาร ปีที่ 3 ฉบับที่ 4 เดือนกรกฎาคม - กันยายน 2542"

รวบรวมโดย :
ศิริวรรณ หวังดี
ส่วนพัฒนาเทคโนโลยีการเผยแพร่และฝึกอบรม
สำนักพัฒนาการถ่ายทอดเทคโนโลยี
กรมส่งเสริมการเกษตร.
สิงหาคม : 2546
------------------------------------------------------------------

การกระทำของชุมชน เป็นการดำเนินงานที่แตกต่างจากกลุ่ม หรือ บุคคล โดยเป็นการกระทำที่บ่งชี้ว่า "การกระทำนั้น ทำในฐานะสมาชิกชุมชน" ซึ่งเราจะสังเกตเห็นได้จาก ปรากฏการณ์ที่เป็นส่วนรวม เช่น การขุดลอกคูคลอง เป็นการทำหน้าที่ของเทศบาล หรือ อบต. ที่ทำหน้าที่ในระดับชุมชน เป็นต้น

อะไรที่บ่งชี้ความเป็นชุมชน

ความเป็นท้องถิ่น (Locality) เป็นคุณสมบัติที่บ่งบอกว่า "พฤติกรรมนั้น เป็นของท้องถิ่น หรือแสดงระดับความเป็นท้องถิ่น" ซึ่งในที่นี้จะไม่พิจารณาถึง คุณลักษณะของบุคลิกภาพ เช่น สำเนียง หรือ กริยา-มารยาท แต่จะมองจาก การแสดงพฤติกรรม อันได้แก่

  • ผู้ได้รับผลประโยชน์ แสดงถึง คนในท้องถิ่นไม่เจาะจงเฉพาะคนในกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง
  • ระเบียบกฎเกณฑ์ เป็นสิ่งที่กำหนดแบบแผนให้แก่ทุกคนและทุกกลุ่มในชุมชน
  • เป้าหมายการดำเนินงาน มุ่งที่การดำรงชีวิตของชุมชน หรือ การดำรงอยู่ของชุมชนที่ เป็นปกติสุข
  • ผู้ดำเนินงานเป็นคนที่อาศัยอยู่ในชุมชน คือ ประชาคม เป็นการดำเนินงานที่เกิดจาก คนภายใน หากคนภายนอกเป็นผู้ดำเนินงานจะสูญเสียความเป็นท้องถิ่น เช่น การดำเนินงานตามโครงการของรัฐ ได้แก่ การขุดสระ ขุดคลอง ซึ่งการรับโครงการนั้นจะเป็นแบบการรองรับ (Passive) ที่เป็นกิจกรรมที่ไม่ใช่ความเป็นท้องถิ่น

การพิจารณาว่า "เป็นการกระทำระดับชุมชน" (Community Action) ประกอบด้วย 

 

1. ระดับของกิจกรรมหรือเหตุการณ์ที่เกี่ยวข้องกับความเป็นท้องถิ่น หมายถึง การกระทำใด ๆ ที่มีระดับความเกี่ยวข้องกับความเป็นท้องถิ่นอยู่มาก ซึ่งถือว่า เป็นการกระทำระดับชุมชน โดยทั่วไปนั้น จะมีการจำแนกความแตกต่างได้ยากว่า "เป็นการกระทำเพื่อกลุ่ม หรือ เพื่อ ชุมชน" และที่หนักว่านั้นคือ การแอบแฝงการระทำเพื่อตนเอง

2. ระดับของบุคคลที่เกี่ยวข้องหรือมีอิทธิพล ในเหตุการณ์หรือกิจกรรมที่จำแนกว่า มีความเป็นท้องถิ่น ซึ่งหมายถึง ปริมาณ หรือ ขนาดของคนในการเข้าไปเกี่ยวข้อง หากมีจำนวนน้อยก็อาจจะกลายเป็น "การกระทำของบุคคล หรือ กลุ่มคนเท่านั้น"

3. มีการขยายการกระทำสู่บุคคลในท้องถิ่นให้มีส่วนร่วมในกิจกรรม เช่นเดียวกับข้อ 2 ถึงแม้ว่า ในตอนต้นจะมีนัยการกระทำที่ "เป็นระดับชุมชน" แต่เมื่อการดำเนินงานนั้นยังจำกัดเฉพาะผู้ที่กระทำแล้ว "ความเป็นชุมชนจะลดลง เหลือระดับกลุ่มเท่านั้น" เช่น ธนาคารชุมชน หรือ กลุ่มออมทรัพย์เพื่อสวัสดิการ เป็นต้น

ประเภทของการกระทำชุมชน 

การกระทำของชุมชนจำแนกได้ 2 ประเภท คือ

1. แบบงานประจำ เป็นกิจกรรมที่ปฏิบัติเป็นประจำ เช่น เทศกาลต่าง ๆ ที่ชุมชนมี การดำเนินงานเป็นประจำทุกปี ซึ่งจะเห็นว่า เกิดจากการกระทำของคนที่เกี่ยวข้องในชุมชนเป็นจำนวนมาก

2. แบบริเริ่ม เป็นกิจกรรมที่ไม่ได้ปฏิบัติเป็นประจำ แต่เนื่องจากชุมชนมีปัญหา หรือ ต้องการปรับปรุงพัฒนาในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง จะมีกลุ่มคนที่เริ่มต้น หรือ มีส่วนในการดำเนินงาน ซึ่งมักจะเป็นแบบ "อาสาสมัคร" (Voluntary Participation) เช่น การทำกองทุน การควบคุมโรค การป้องกันอุบัติภัยไฟป่า เมื่อการดำเนินงานนั้นต้องปฏิบัติเป็นประจำ และมีคนในท้องถิ่นเกี่ยวข้องเป็นจำนวนมากขึ้นก็จะเปลี่ยนเป็น "การกระทำของชุมชนแบบประจำ"

การทำแผนส่งเสริมการเกษตรระดับชุมชนถือว่า เป็นการกระทำระดับชุมชน หากกระบวนการเป็นไปตามคุณสมบัติดังกล่าวแล้ว การกระทำในตอนต้นจะเป็น "แบบริเริ่ม" และเมื่อชุมชนมีการจัดการเป็นประจำอย่างต่อเนื่อง ชุมชนก็จะเกิดการดำเนินงาน "แบบงานประจำ"

ผู้นำและความเกี่ยวข้องในการกระทำของชุมชน

เนื่องจาก "การกระทำของชุมชน" แตกต่างจากลุ่ม องค์การ หน่วยงาน ที่เกิดขึ้นจาก การตั้งในชุมชนนั้นก็ตาม เพราะทำให้การกระทำนั้นจะมีผู้ที่ทำให้เกิดการดำเนินงานขึ้นได้

 

ประเภทของผู้นำ

  • ผู้นำเชิงสถาบัน เป็นผู้ที่ดำรงตำแหน่งตามสถาบันต่าง ๆ จึงมักจะเกิดจากการเลือก ตั้งหรือถูกแต่งตั้ง ความเกี่ยวข้องในการกระทำของชุมชนจะเป็น แบบประจำ
  • ผู้นำระดับราก เป็นผู้ที่มีความรู้ หรือมีความเป็นผู้นำเฉพาะกลุ่ม การเข้ามาทำงาน เกิดจากสถานการณ์และความเกี่ยวข้องในการกระทำของชุมชน จึงเป็น แบบริเริ่ม
  • ผู้นำแบบผู้อยู่เบื้องหลัง มักจะมีอำนาจในฐานะชนชั้นนำ การเข้ามาทำงานจึงเป็น ในลักษณะแบบอยู่เบื้องหลัง ความเกี่ยวข้องในการกระทำของชุมชนจะมีผลต่อการ ตัดสินใจในการดำเนินงานของชุมชน  

การจัดทำแผนส่งเสริมการเกษตรระดับชุมชน ได้ใช้หลักการเดียวกับ "ประชาคม" แต่เพื่อให้การวางแผนสามารถดำเนินการได้อย่างละเอียด จึงย่อส่วนประชาคมมาเป็น "ผู้แทนของชุมชน" ซึ่งอาจจะเป็นผู้นำแบบใดแบบหนึ่งก็ได้ แต่ส่วนใหญ่แล้วนั้นมักจะเป็น ผู้นำระดับราก คือ เมื่อเกิดแผนชุมชนแล้ว จำเป็นต้องนำไปสู่ประชาคม หรือ ให้คนในชุมชนรับรู้ จึงจะเรียกว่า "เป็นแผนส่งเสริมการเกษตรระดับชุมชน" ดังนั้น ผู้ดำเนินการจัดทำแผนสามารถมาจากคนได้หลายส่วน ทั้งที่เป็นกลุ่ม สถาบัน และผู้ทรงคุณวุฒิ แต่ต้องมีการดำเนินงาน "แบบการกระทำของชุมชน" ซึ่งในที่สุดชุมชนจะมีการคัดเลือก หรือ แต่งตั้ง เพื่อดำเนินการวางแผนระดับชุมชน "แบบเป็นประจำ"

ความจำเป็นในการดำเนินการแบบคณะกรรมการเพื่อทำงานระดับชุมชน

พัฒนาการทางสังคมที่ผ่านมา เป็นการกระทำจากภายนอก ซึ่งเกิดจากสภาพทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมที่เปลี่ยนไป และมีผลกระทบต่อความเป็นชุมชนเดิม อันเป็นการกระทำภายในโดยมีวัฒนธรรมที่เป็นการกระทำของชุมชน จึงทำให้การกระทำของชุมชนลดลง - 4 - เกิดเป็นการกระทำระดับกลุ่ม ทำให้เกิดข้อขัดแย้งในการใช้ทรัพยากร หรือถูกครอบงำ (Dominance) จากภายนอก ส่งผลให้การใช้ทรัพยากรในชุมชนขึ้นอยู่กับกลุ่ม พวกพ้อง ซึ่งการดำเนินงานระดับชุมชน เป็นแนวทางที่จะช่วยให้การจัดระเบียบการใช้ทรัพยากรไม่ก่อให้เกิดปัญหาต่อชุมชนที่ประสบผลสำเร็จได้.


สงวนลิขสิทธิ์ © 2546
ติดต่อเว็บมาสเตอร์ที่
agritech51@doae.go.th โทร./ โทรสาร 0 2579 3852